मित्राला आठवतांना...

राजाचं जाणं...
जणू एक अतर्क्य दुःस्वप्न!
वाटतं कोणीतरी जागं करावं 
अन हे अधटित पुसून टाकावं!


केवढं चैतन्यदायी उत्फुल्ल होतं 
सगळच त्याचं जगणं 
आपल्या बहुआयामी व्यक्तित्वानं
वातावरण भारुन टाकणं
 उस्फुर्त मार्मिक बोलण्यानं
एकेकाची विकेट घेणं


सर्वसामान्यांच्या सहवासात राहूनही
स्वतःचं असामा न्यत्व जपणं 
कर्त्तुत्वाच्य्या नव्या भरारया घेत 
उंच उंच जात राहणं
तरीही प्रत्येक क्षणी
सुढ़ुदांना आठवत राहणं


त्याच्या कित्येक गौरव प्रसंगी 
शब्दांच्या राशी उभ्या केल्या 
मात्र त्याच शब्दांनी आता
श्रद्धांजलिची ओंजळ करणं
नाही जमत... खरचं...


( २९ डिसेंबर )

कृतज्ञ!

तुमच्या स्वरांचे बोट धरून
पहिल्यांदाच मोकळ| षड्ज लावला
अन नाद्ब्रह्माच्या या सुरेल ओंकाराला
काळजातुन एक हुंकार उमटला.
तेंव्हा माझ्या सामान्य स्वरासाठी
मग खरोखरच एक श्रुति मिळाली
म्हणुनच गुरुवर्य मी कृतज्ञ!


तुमच्या शिकवण्याने  स्वरलयींबरोबरच
शब्दांचे सामर्थ्य जाणवले.
भजनातील भक्ति, गीतातील भाव
गझलेतील आर्तता, कवितेचे सौंदर्य
सिनेमातील गाणी, उर्दू शेरोशायरी
शिकण्यातला उत्साह वाढतच गेला
म्हणुनच गुरुवर्य मी कृतज्ञ!


हलके हलके गीतातले चांदणे मनात सांडत गेले
रोजच्या रुक्ष दैनंदिनिचेच एक गाणे झाले
कवितेतले मोर मग माझ्याही अंगणात उतरले
आणि
रंगात भिजलेले, अंगात भिनलेले
गळ्यात झुललेले, डोळ्यात फुललेले
सुर मी कवेत घेतले
म्हणुनच गुरुवर्य मी कृतज्ञ!


नसो नसेल कधी संगीत सभा गाजविल्या
संमेलने, स्पर्धा, मैफिली जिंकल्या
पण
मनाच्या कोपरयात मात्र लागलेत तंबोरे
जुळलेल्या तारांवर आता रंगलीय बंदिश
अन हा सुर नाही कधी कोमेजणारा
जसा तुमच्या अंगणातला प्राजक्त टपटपणारा!
म्हणुनच गुरुवर्य मी कृतज्ञ!

अरण्ययात्री की आनंदयात्री?

एखादी झक्कपैकी कोटी प्रत्यक्ष पु.लं.च्या तोंडून ऐकायला मिळणं, सहजच सुरेल तान लतादिदी घेत असतांना आपण शेजारी असणं, कुसुमाग्रजांच्या उत्कट कवितेच्या पहिल्या-वहिल्या अविष्काराला साक्षी होणं असे अनुभव ज्यांच्या भाग्यात लिहिले आहेत त्यांचं एकुण जगणंच समृद्ध होत असेल नाही?  आपापल्या क्षेत्रात अशा मान्यवरांनी अशी उंची गाठलेली असते की त्यांचा प्रत्येक शब्द वेदवाणीसमान भासावा.

अशाच एक अनुभवानं आपण क्षणोक्षणी समृद्ध होत आहोत असं मला वाटत राहिलं ते नागझिरयाच्या जंगलात. कारण या अरणययात्रेसाठी मार्गदर्शक होते प्रसिद्ध लेखक अणि अभ्यासक श्री. मारुतराव चित्तमपल्ली.  चित्तमपल्ली हे वृक्षवल्ली आणि वनचरांना सोयरे करून जगणारे प्रख्यात निसर्गमित्र. सूक्ष्म निरिक्षण, सखोल अभ्यास आणि अफाट अनुभव गाठी बांधलेल्या या रसिक वनविशारदाच्या तोंडून उलगडणारी जंगलातली अज्ञात रहस्ये आपल्याला स्तिमित करून टाकतात.  त्यातही नागझीरयावर चित्तमपल्लींचे विशेष प्रेम.

" नागझिरा".  महाराष्ट्राच्या गोंदिया जिल्ह्यातील "विदर्भाचा मुकुटमणी" असे वर्णन केलेले एक सुंदर अभयारण्य. पूर्वीच्या काळ|त येथे गजराजांचे वास्तव्य असावे म्हणुनच या अभयारण्या|चे नाव नागझिरा पडले असावे कारण संस्कृत भाषेत 'नाग' या शब्दाचा अर्थ 'हत्ती' असा होतो.  एकूणच वृक्षवल्ली, वन्य प्राणी व पक्षांची विविधता व विपुलता विचारात घेउन नागझिरा अभयारण्य भारतातील खरया  अर्थाने एक उत्कृष्ट अभयारण्य म्हणून ओळखले जात आहे.  या सुंदर जंगलाचे सौन्दर्य जवळनं अनुभवण्यासाठी अनेक रानवाटा आहेत. लाल मातीचे नागमोडी रस्ते.

या रस्त्यांच्या दुतार्फा पर्ण पाचोळ| पसरलेला असतो. उन्हाळयात सर्वत्र ग्रीष्माच्या अमलाची छटा दिसते.  साग व इतर वृक्षांच्या पानगळीतुन  उंचच उंच वृक्षराजितुन मार्ग काढत ही वाट आपल्यापूढे निसर्गाचे अदभूतरम्य आविष्कार उलगडत जाते.

या निसर्गमार्गाने जाताना आपल्याला पाऊलखुणा दिसतात त्यामधे बिबट, सांबर, चितळ,ससे,मोर यांच्या अधिक असतात. सुगरण, बुलबुल, सुर्यपक्षी, शिंपी, गरुड यांची सुंदर घरटी दिसतात. मोर, गिधाडे, पोपट, बगळयांची  पिसे सापडतात. जमिनीवर किंवा झाडांच्या बुंध्यावरील प्राण्यानी केलेल्या खुणा आढळतात. साळीनदरानं बुंध्यावरील केलेल्या खुणा किंवा चितळ|ने झाडावर शिंगे घासल्याच्या खुणा, रानडुकरानं खोद्लेली जमीन दिसते.  प्राण्याचे उरलेले खाद्य तसेच पाणपक्षांची अर्धवट खाल्लेली फळ, पाने, मासे, तसेच त्यांची विष्टाही नजरेस पड़ते.

अर्थात या सर्व गोष्टींचे निरिक्षण करणे व त्यातून निष्कर्ष काढण्यासाठी एक अभ्यासू नजर लागते तरच हे अरण्यवाचन सहजसाध्य होते.  चित्तमपल्ली आपल्याला अरणय वाचन तर शिकवतातच शिवाय पक्षी निरिक्षण कसे करायचे तेहि समजाउन सांगतात.  झाडे, पशु, पक्षी यांच्या  बद्दल मनोरंजक माहिती देतात.  आदिवासी लोकजीवनातील भाबड्या समजुती, दंतकथा, जंगलातील वास्तव्यात आलेले गूढ़ अनुभव सांगतात. पर्यावरणाविषयी सजग करतात. त्याचबरोबर त्यांच्या साहित्यात ज्यांचा आवर्जुन नामोल्लेख आढळतो असे माधवराव पाटिल व  टं|गसु महाजन यांचीही भेट घडवतात.  या दोघांचे ग्रामीण बोलीभाषेतील मजेदार किस्से ऐकतांना खुपच धमाल येते.
ते बोलताना येणारे शब्द -  मोरनाची, रमदाळणे, रानहेला, चाम, बटर, हरोली, चकवा- चांदण - नकळतपणे जंगलातील संस्कृतीची ओळख करून देतात. 

संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, "शब्द गंधाचिये बुंधारे" म्हणजेच झाडांचे वास/आवाज आकाशतत्वावर गोंदविले गेलेले असतात.  हे चित्तमपल्ली आपल्याला पटवून देतात.  वेद-उपनिषद, गीता, पुराण ग्रंथ याबरोबरच जवळपास बारा भाषा अवगत असल्याने कित्येक परदेशी लेखकांच्या साहित्याचे वाचन केलेला तरीही प्रसिद्धि परांगमुख असलेला महान व्यासंगी, ऋषितुल्य  माणूस आपल्याला एका निराळयाच विश्वात घेउन जातो.  आणि संत रामदास स्वामी "सुखासाठी अरण्य सेवीत जावे" असे का म्हणतात याचा प्रत्यय घेण्यासाठी निसर्गराजाच्या प्रत्यक्ष दरबारात जाण्याचे धाडस करावे असे नक्कीच वाटायला लागते. 

आणि मग ती रात्र उजाड़ते. 

घनदाट जंगलात शांत, सुंदर पौर्णिमेच्या रात्री जवळपास पंचवीस ते तीस फुट उंच अशा मचाणावर कुठलाही आवाज न करता, हालचाल न करता बसायचं. सर्वत्र नीरव शांतता, रातव्याची स्वरसाथ घेउन अनेक पक्षांचे सुरेल कुजन, मधुनच सांबर, चितळ यांची साद, स्तब्ध उभी असलेली उंचच उंच झाडं, पारलौकीकाचा अनुभव देणारे जंगलाचे ते अस्पर्शी सौंदर्य आणि एकुणच आसमंतातील गुढ़तेला प्रसन्नतेची शीतल झालर देणारा चंद्राचा दुधाळ  रेशमी प्रकाश अशी मैफिल जमल्यावर " आपुलाची वाद आपणासी" या उक्तीचा प्रत्यय यायला लागतो.

आणि
पाणवठयावर  मोठ्या डौलाने चालत येणारा बिबट्या श्वास रोधुन बघताना जीव थरारून जातो.

तेंव्हा मात्र हा आगळ|-वेगळ|  अनुभव देणाऱ्या चित्तमपल्लींना अरण्ययात्री न म्हणता आनंदयात्री

म्हणावसं वाटतं!

नातं मायलेकीचं ....

दुधात साखर विरघळ|वी तसं
कुटुम्बात आपलं स्वतंत्र अस्तित्व
पुसून टाकण्याऱ्या पिढीतली
माझी आई.
कष्ट अणि काटकसर ही तारांबळ सांभाळत
शांत आणि समाधानी रहाण्याची
किमया तिला साधली.


वयाच्या प्रत्येक टप्प्यावर
आई मला वेगवेगळी वाटली.
तिच्या माझ्या नात्याचं पोत न्याहाळतांना
मी तिला माझ्या कवितेत शोधली.


बाळपणी आई सर्वस्व वाटली.
माझे तान्हेपण तिच्या संरक्षक ओटीत ठेवलेली.
मऊसुत गोधडीची उब त्याला अलगद वेढलेली.


पुढे शाळेत पाउल पडलं, तिचं बोट सोडतांना
काळीज भित्र्या सशागत झालं
मग शाळ| आवडायला लागली.
प्रत्येक छोटी छोटी गोष्ट
आईला सांगण्याची ओढ़ वाढली.


पुढचं पाउल वरच्या वर्गात.
माझं क्षितिज विस्तारत होतं.
आता मात्र आईसाठी काही कवाडं बंद झाली.
तिच्यापरिस मैत्रिणींच्या सहवासाची गोडी
अधिक वाटू लागली.


वाढत्या वयाच्या उंबरठयावर
आई खरं तर शत्रूच झाली.
तिच्या एकेक बंधनांना,
डोळ्यात तेल घालून जपण्याच्या काळजीला
मनात बंडखोरी दाटून आली.
कारण
आई तेंव्हा अगदीच orthodox वाटली.


नंतर करियरच्या वाटेवर नोकरी करण्याची वेळ आली.
प्रत्येक अडचणीत आई अगदी पाठीराखीण झाली.
Time Management चे धड़े शिकवतांना
आता ती माझी councellor झाली.


लग्न झालं.
संसारातल्या जबाबदाऱ्या, नातीगोती सांभाळतांना
आई फारच great वाटली.
व्यवहाराचे उभे आडवे धागे विणतांना
मनातले हळवे कोपरे जपणारी
ती एक प्रेमळ सावली बनली.


सौंदर्य, सुजाणपणा, सहकार्य
सामंजस्य, सहनशक्ति, समर्पण
या  शब्दांचे अर्थ प्रत्यक्षात जगणारी आई
मला तरी एक dictionary वाटली.


मग आई होण्याची वेळ आली.
तिच्या हातच्या चवीसाठी मनात आस दाटून आली.
पावलोपावली जपणाऱ्या  तिच्या डोळ्यातली काळजी
आता अगदी हवीहवीशी वाटली.


हातात माझ्या माझी छकुली.
माझ्या गर्भात वाढलेली.
जणू माझीच दूसरी सावली
झाली मात्र आईची लाडकी नातुली.


तिचं खाणंपिणं, तिची आजारपणं,
तिचं चालणं, तिचं बोलणं,
वेळी अवेळी सल्ला मागतांना
आई माझी family doctor झाली.


वयाच्या नाजुक वळणावर सोनुली उभी राहिली.
आईच्या मनातली काळजी आता माझ्याही डोळ्यात उतरली.
लेकीवरती मी मैत्रीची शाल पांघरली.
तीही मग विश्वासानं मनातलं सगळ बोलू लागली.


आणि मग एक दिवस
अलगद गळ्यात पडून
चक्क मला  ती
' I LOVE YOU " म्हणाली.


तिच्या शब्दानी सुखावलेली
माझ्यातली मुलगी मात्र एकदम गलबलली.


अगं, तुझ्यापेक्षा कांकणभर सरस
असं आईपण निभावालेल्या स्वतःच्या आईला
तुला मात्र अशी पावती
कधीच कां द्यावीशी नाही वाटली ?