अरण्ययात्री की आनंदयात्री?

एखादी झक्कपैकी कोटी प्रत्यक्ष पु.लं.च्या तोंडून ऐकायला मिळणं, सहजच सुरेल तान लतादिदी घेत असतांना आपण शेजारी असणं, कुसुमाग्रजांच्या उत्कट कवितेच्या पहिल्या-वहिल्या अविष्काराला साक्षी होणं असे अनुभव ज्यांच्या भाग्यात लिहिले आहेत त्यांचं एकुण जगणंच समृद्ध होत असेल नाही?  आपापल्या क्षेत्रात अशा मान्यवरांनी अशी उंची गाठलेली असते की त्यांचा प्रत्येक शब्द वेदवाणीसमान भासावा.

अशाच एक अनुभवानं आपण क्षणोक्षणी समृद्ध होत आहोत असं मला वाटत राहिलं ते नागझिरयाच्या जंगलात. कारण या अरणययात्रेसाठी मार्गदर्शक होते प्रसिद्ध लेखक अणि अभ्यासक श्री. मारुतराव चित्तमपल्ली.  चित्तमपल्ली हे वृक्षवल्ली आणि वनचरांना सोयरे करून जगणारे प्रख्यात निसर्गमित्र. सूक्ष्म निरिक्षण, सखोल अभ्यास आणि अफाट अनुभव गाठी बांधलेल्या या रसिक वनविशारदाच्या तोंडून उलगडणारी जंगलातली अज्ञात रहस्ये आपल्याला स्तिमित करून टाकतात.  त्यातही नागझीरयावर चित्तमपल्लींचे विशेष प्रेम.

" नागझिरा".  महाराष्ट्राच्या गोंदिया जिल्ह्यातील "विदर्भाचा मुकुटमणी" असे वर्णन केलेले एक सुंदर अभयारण्य. पूर्वीच्या काळ|त येथे गजराजांचे वास्तव्य असावे म्हणुनच या अभयारण्या|चे नाव नागझिरा पडले असावे कारण संस्कृत भाषेत 'नाग' या शब्दाचा अर्थ 'हत्ती' असा होतो.  एकूणच वृक्षवल्ली, वन्य प्राणी व पक्षांची विविधता व विपुलता विचारात घेउन नागझिरा अभयारण्य भारतातील खरया  अर्थाने एक उत्कृष्ट अभयारण्य म्हणून ओळखले जात आहे.  या सुंदर जंगलाचे सौन्दर्य जवळनं अनुभवण्यासाठी अनेक रानवाटा आहेत. लाल मातीचे नागमोडी रस्ते.

या रस्त्यांच्या दुतार्फा पर्ण पाचोळ| पसरलेला असतो. उन्हाळयात सर्वत्र ग्रीष्माच्या अमलाची छटा दिसते.  साग व इतर वृक्षांच्या पानगळीतुन  उंचच उंच वृक्षराजितुन मार्ग काढत ही वाट आपल्यापूढे निसर्गाचे अदभूतरम्य आविष्कार उलगडत जाते.

या निसर्गमार्गाने जाताना आपल्याला पाऊलखुणा दिसतात त्यामधे बिबट, सांबर, चितळ,ससे,मोर यांच्या अधिक असतात. सुगरण, बुलबुल, सुर्यपक्षी, शिंपी, गरुड यांची सुंदर घरटी दिसतात. मोर, गिधाडे, पोपट, बगळयांची  पिसे सापडतात. जमिनीवर किंवा झाडांच्या बुंध्यावरील प्राण्यानी केलेल्या खुणा आढळतात. साळीनदरानं बुंध्यावरील केलेल्या खुणा किंवा चितळ|ने झाडावर शिंगे घासल्याच्या खुणा, रानडुकरानं खोद्लेली जमीन दिसते.  प्राण्याचे उरलेले खाद्य तसेच पाणपक्षांची अर्धवट खाल्लेली फळ, पाने, मासे, तसेच त्यांची विष्टाही नजरेस पड़ते.

अर्थात या सर्व गोष्टींचे निरिक्षण करणे व त्यातून निष्कर्ष काढण्यासाठी एक अभ्यासू नजर लागते तरच हे अरण्यवाचन सहजसाध्य होते.  चित्तमपल्ली आपल्याला अरणय वाचन तर शिकवतातच शिवाय पक्षी निरिक्षण कसे करायचे तेहि समजाउन सांगतात.  झाडे, पशु, पक्षी यांच्या  बद्दल मनोरंजक माहिती देतात.  आदिवासी लोकजीवनातील भाबड्या समजुती, दंतकथा, जंगलातील वास्तव्यात आलेले गूढ़ अनुभव सांगतात. पर्यावरणाविषयी सजग करतात. त्याचबरोबर त्यांच्या साहित्यात ज्यांचा आवर्जुन नामोल्लेख आढळतो असे माधवराव पाटिल व  टं|गसु महाजन यांचीही भेट घडवतात.  या दोघांचे ग्रामीण बोलीभाषेतील मजेदार किस्से ऐकतांना खुपच धमाल येते.
ते बोलताना येणारे शब्द -  मोरनाची, रमदाळणे, रानहेला, चाम, बटर, हरोली, चकवा- चांदण - नकळतपणे जंगलातील संस्कृतीची ओळख करून देतात. 

संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, "शब्द गंधाचिये बुंधारे" म्हणजेच झाडांचे वास/आवाज आकाशतत्वावर गोंदविले गेलेले असतात.  हे चित्तमपल्ली आपल्याला पटवून देतात.  वेद-उपनिषद, गीता, पुराण ग्रंथ याबरोबरच जवळपास बारा भाषा अवगत असल्याने कित्येक परदेशी लेखकांच्या साहित्याचे वाचन केलेला तरीही प्रसिद्धि परांगमुख असलेला महान व्यासंगी, ऋषितुल्य  माणूस आपल्याला एका निराळयाच विश्वात घेउन जातो.  आणि संत रामदास स्वामी "सुखासाठी अरण्य सेवीत जावे" असे का म्हणतात याचा प्रत्यय घेण्यासाठी निसर्गराजाच्या प्रत्यक्ष दरबारात जाण्याचे धाडस करावे असे नक्कीच वाटायला लागते. 

आणि मग ती रात्र उजाड़ते. 

घनदाट जंगलात शांत, सुंदर पौर्णिमेच्या रात्री जवळपास पंचवीस ते तीस फुट उंच अशा मचाणावर कुठलाही आवाज न करता, हालचाल न करता बसायचं. सर्वत्र नीरव शांतता, रातव्याची स्वरसाथ घेउन अनेक पक्षांचे सुरेल कुजन, मधुनच सांबर, चितळ यांची साद, स्तब्ध उभी असलेली उंचच उंच झाडं, पारलौकीकाचा अनुभव देणारे जंगलाचे ते अस्पर्शी सौंदर्य आणि एकुणच आसमंतातील गुढ़तेला प्रसन्नतेची शीतल झालर देणारा चंद्राचा दुधाळ  रेशमी प्रकाश अशी मैफिल जमल्यावर " आपुलाची वाद आपणासी" या उक्तीचा प्रत्यय यायला लागतो.

आणि
पाणवठयावर  मोठ्या डौलाने चालत येणारा बिबट्या श्वास रोधुन बघताना जीव थरारून जातो.

तेंव्हा मात्र हा आगळ|-वेगळ|  अनुभव देणाऱ्या चित्तमपल्लींना अरण्ययात्री न म्हणता आनंदयात्री

म्हणावसं वाटतं!